contact
 administraziun:

 Cumün da Val Müstair
 Forum cumünal
 7537 Müstair

 Tel: +41 (0)81 851 62 00
 Fax +41 (0)81 851 62 01
 administraziun@cdvm.ch


 



 

excurs ill’istorgia da la Val Müstair  
temp preistoric

Sül areal da la clostra Son Jon a Müstair han chattà ils archeologs numerusas perdüttas da dmuras permanentas dal temp da bruonz tampriv (ca. 2000 ons a. Cr.), quai voul dir cha quels stabilimaints gnivan dovrats tuot on. Divers chats han cumprovà cha la Val Müstair d’eira abitada eir dürant l’epoca da Hallstatt e dal temp dals Romans. I’s supuona hoz cha la Val Müstair saja gnüda populada nan dal süd ost, dimena sü dal Vnuost, ingio chi d’eiran da chasa eir las stirpas da «l’hom da glatsch» (= Ötzi“), da las dmuras sül Tartscher Bichl e’l Ganglegg. E quels avdants varan gnü contacts eir cullas culturas vaschinas in Val Müstair, Engiadina e Vuclina. Da quai quintan singuls objects chattats sül Umbrail, in Val Mora, sül Cuvel Zoppà, in Val S-charl, Ova Spin, Scuol, Ramosch etc.

Ils pövels chi abitaivan avant il temp dals Romans illas valladas alpinas vegnan quintats pelplü pro la gruppa etnica dals Rets. In nossa regiun as chatta amo bleras restanzas da la lingua retica in noms locals o illa lingua dal minchadi. („Padnal = chastè, fortezza, Wehranlage; „frosla, frosel, pfrousl“ = Hagebutte).

 

temp roman e temp d’immez tampriv

Dal 15 a. Cr. han ils duos manaders d’armadas romanas Drusus e Tiberius conquistà las valladas alpinas e suottamiss ils pövels dals Rets. Pac plü tard ha l’imperatur Claudius fat construir la Via Claudia Augusta chi tendschaiva da la planüra dal Po fin al Danubi. Quista via da transit manaiva tras la Val da l’Adisch sur il Pass da Raisch fin ad Augsburg, la chapitala da la Rezia secunda. I’s po s’imaginar cha davent da Damal manaiva üna lingia laterala illa Val Müstair e da là davent sur ils cuolms Umbrail, Fuorn, Costainas e Cruschetta illas valladas vaschinas. Quels truois gnivan dovrats pelplü sco passagi per muvel, per transpotar marchanzia, per ir a chatscha o dafatta per ir in guerra.

Culla fin da l’imperi roman (dal 476) es i il Vnuost cun sias valladas lateralas suot il domini da Theoderich, il rai dals Ostgots. Plü tard es la Rezia gnüda incorporada i’l reginom dals Francs chi tendschaiva fin illa regiun da Meran. Ils ovais-chs da Cuoira sun stats ils administradurs seculars in quista part da l’imperi dals Francs.

Cur cha’ls Bavarais han surtut la pussanza politica illa Val da l’Adisch e cha’ls Langobards d’eiran ils gronds pussants al süd da las Alps, ha survgni Müstair üna posiziun strategica importanta pels Francs. Da quist lö davent as pudaiva controllar il trafic vers nord e süd ed i’s pudaiva eir observar e survagliar las müdadas politicas i’l Vnuost.

Dal 773/74 ha Carl il Grond battü ils Langobards, e dal 788 ha’l suottamiss eir il ducadi da la Baviera. Dürant quel temp han ils Francs e’ls ovais-chs da Cuoira fat eriger la clostra da Müstair cun sias renomnadas frescas e sculpturas carolingas.

 

ün imperatur e sia duonna sco fundatuors da baselgias in Val Müstair

La tradiziun quinta cha Carl il Grond saja tuornà dal 801, pac davo las festivitats da l’incurunaziun sco imperatur, cun grond accumpognamaint sur l’Umbrail. Sül pass saja l’intera squadra gnüda surpraisa d’ün terribel strataimp. Mo cun agüd da forza divina hajan tuots pudü cuntinuar il viadi e sajan rivats sans e salvs giò’l fuond da la val. In recugnuschentscha per quist salvamaint haja l’imperatur fat construir la clostra in vicinanza da Tuer („monasterium tuberis“) e sia duonna Hildegard haja fat eriger üna
chapella dedichada
a la soncha Maria („capellam sancte maria in silvaplana“). Intuorn quista chapella sün gnüdas fabrichadas chasas e’l lö ha surtut il nom Soncha Maria.

Ils prüms muongs illa clostra da Müstair derivaivan da l’abazia da Faveras (Pfäfers). Ad els saraja d’attribuir cha la part sura da la Val Müstair es gnüda urbarisada ed abitada permanentamaing. A l’actività dals colonists regordan amo blers noms locals sco „Runc“ (dal latin runcare = runcar il god = roden, jäten) e „Mundaditschas“ (dal latin mundare = mundar la prada = reinigen, reuten). Uschè s’han sviluppats plan a plan nouvs cumüns abitats da glieud chi d’eira suottamissa a la clostra da Müstair, a l’ovais-ch da Cuoira obain als cunts dal Tirol. Sumgliainta d’eira la situaziun eir giò’l Vnuost vaschin.

Las chasas dal temp medieval d’eiran be pitschnas e probabelmaing be dad ün local. Attachà a quista part d’eiran ils edifizis per l’adöver pauril o per mansteranza. Ils abitants cultivaivan il fuond per lur agen adöver e per prestar ils tributs a lur signuors. Cul ir dal temp s’ha sviluppà in Val Müstair eir ün considerabel trafic da commerzi cun marchanzia chi gniva transportada sur ils pass da muntogna. In prüma lingia d’eiran quai sal, vin, granezza, metals, stoffas, pels, spezchas etc.

 

temp d’immez

Ecclesiasticamaing toccaivan tuot ils cumüns da la Val pro la clostra da Müstair. Il plü ot signur feudal d’eira però l’ovais-ch da Cuoira. Seis possess da terrain tendschaiva fin illa regiun da Meran.

I’l cuors dals tschientiners ha l’ovais-ch pers adüna daplü importanza e pussanza. Seis adversaris d’eiran ils numerus signuors nöbels dal Vnuost chi han trat a sai vi e plü ils drets e bains da l’ovais-ch. Ils plü ferms sun stats il chastlans da Matsch. Els han schlargià lur pussanza in bleras valladas grischunas.

Dürant l’episcopat da l’ovais-ch Peter Geyeto sun its plüs drets fundamentals in man da l’Austria. Quai ha irrità ils sudits in tuot las valladas da l’ovais-chia, ed els s’han units a la Lia da la Chadö per as dostar cunter l’influenza austriaca. La Val Müstair e la part sura dal Vnuost fuormaivan l’ündeschavla drettüra ota da quista lia.

Dal 1424 es gnüda fundada a Trun la Lia Grischa e dal 1436 a Tavo la Lia da las desch Drettüras.

Dal 1512 s’han las lias dat üna prüma constituziun cumünaivla pel nouv stadi, la republica da las Trais Lias.

Lia Grischa
1424

Lia da la Chadö1367

Lia da las desch
Drettüras
1436

Chantun Grischun
1803


„Item es ist ze wissen, waz landz recht ist...“

Dal 1427 han ils Jauers survgni lur aigna ledscha fundamentala, ils „statuts civils e criminals“ chi sun üna ferma expressiun d’ün pensar autonom ed independent. „Item am ersten ist es ze wissen, dz dz gotzhus von Chur in dem Phinsgöw fier gericht hat.“ In quista ledscha sun gnüts reglats tanter oter ils chastis per da tuotta sort delicts e surpassamaints. „Item wenn es sich erfundi, das ainer ain fallscher aid swuor, so sol mann in dieselben zwen finger ablassen howen in seiner cost und das land verpietten.“ Quista prüma ouvra da ledscha es scritta in lingua tudais-cha. Plü tard sun las ledschas gnüdas formuladas in rumantsch.

Il temp d’immez es i a fin culla sgrischaivla dispitta tanter Grischuns e Tirolais. Als 22 da mai 1499 han ils Grischuns battü l’armada da Maximilian illa battaglia da Chalavaina. Davo la victoria han ils guerriers grischuns devastà e plündrajà blers cumüns giò’l Vnuost. Quellas acziuns crudelas han laschà inavo plajas chafuollas illa populaziun dal Vnuost ed han probabelmaing eir provochà distanza illa convivenza tanter Jauers e Tirolais. Da quel mumaint davent s’ha sviluppà il cunfin pro la crusch sur Puntviglia vi e plü ad üna lingia da separaziun tanter duos pövels vairamaing paraints.

Willibald Pirckheimer, ün cuntschaint umanist tudais-ch ed ami dal pittur Albrecht Dürer, vaiva accumpagnà als sudats da Maximilian sülla campagna da vendetta militara. El descriva in möd impreschiunant üna scena da la misergia chi regnaiva quella jada:

I'erba culs daints da bocca, ma culs mans. I vaivan imprais a disferenzchar tanter erbas aschas, erbas dutschas ed erbas insusas. I clegiaivan oura l'erba chi tils paraiva buna. ll plü jent vaivna erbas aschas.

Quist schnuaivel purtret m'ha fat tant'impreschiun ch'eu sun stat là lönch, sco absaint. Lura ha dit üna da las veglias: <Vezzast uossa perche cha nus vain manà als uffants sül prà. I füss meglder per els, schi nu füssan mai nats. Lur baps sun morts in guerra, alur mammas han ils sudats s-chatschà. Cun quai cha las famiglias vaivan, es gnü fat butin. Las chasas hana dat fö. Ed a nus povras veglias hana laschà qua, per cha nus mainan als uffants sco a bes-chas sülla prada. Nus faran quai uschè lönch sco cha nus eschan bunas. Ed uschè lönch sco cha'ls uffants pon viver, mangiond be erba. ld es da sperar cha'ls uffants e cha nus duos vegnan bainbod deliberats da quista miseria. Avant pac d'eirna amo qua cun üna gruppa d'uffants il dubel plü gronda. Nus eschan da di in di plü pacs. Minchadi mouran divers da la fom. Lur corp perda tuot la forza pervi chi nu's pon nudrir inandret. Per mai sun plü furtünats quels chi pon murir svelt co quels chi han da viver plü lönch ».

 

temp modern

Da la messa a la predgia

Il pass dal 15avel al 16avel  tschientiner es stat caracterisà da bleras innovaziuns e müdadas in tuot las classas da la populaziun in Europa. Pensain be a las nouvas cugnuoschentschas süls chomps da la scienza, da l’art, da la stampa e da la politica. In Val Müstair s’ha fat palais il spiert innovativ pür cun l’introducziun da la cretta evangelica. Dal 1530 ha il cumün da Sta. Maria e cun el eir ils lös da valaint aboli la messa e rumi per part ils ogets dal cult catolic our da las baselgias. Ils abitants da Müstair percunter han decis da restar pro la cretta veglia, e cun quai es la populaziun jaura gnüda separada in duos gruppas confessiunalas.

 

Austriacs e Frances as cumbattan in Val Müstair

Adonta da las differenzas confessiunalas han salvà ils Jauers plü o main la pasch tanter pêr dürant bod ün tschientiner. Mo lura, in consequenza da la guerra da trent’ons, es proruotta la dispitta cun imnatschas e battostas. Ils cuolpabels sun stats ils Austriacs chi sun marchats cun lur armadas in Val Müstair e da là davent fin illa chapitala da Cuoira. Els han occupà il stadi liber da las Trais Lias ed han provà da manar inavo la populaziun evangelica pro’l catolizissem. Sustgnüts sun els gnüts dals paders chapütschins chi s’han stabilits definitivmaing a Sta. Maria. Plü trad sun ils Austriacs gnüts s-chatschats da las armadas francesas suot il duca da Rohan e Jürg Jenatsch. Quels ons burascus cun bleras victimas e gronds dons materials es stat il temp dals „scumpigls grischuns“. Cur cha la Val Müstair es statta deliberada da truppas estras, es gnü stipulà ün contrat tanter protestants e catolics in reguard a l’adöver da la baselgia da Sta. Maria. Quella ha servi da là davent fin dal 1838 a tuottas duos confessiuns, es dimena statta üna baselgia paritetica. Mo la pasch perfetta tanter las confessiuns nun ha quel contrat pudü garantir. A l’incuntrari, la malapasch tanter catolics e protestants s’ha adüna darcheu manifestada in Val ed ha provochà acziuns pac cristianaivlas.

 

da l’ovais-ch pro l’imperatur ed inavo pro las Trais Lias

Las differenzas tanter catolics e refuormats ha restret adüna daplü l’influenza da l’ovais-ch da Cuoira in Val Müstair. Quai muossa cleramaing eir la ledscha civila dal 1707. Ella resplenda üna ferma autonomia dals Jauers e cumprouva cha l’ovais-ch vaiva be plü pac pled in chapitel. Da quai es l’ovais-ch Ulrich VI. da Federspiel stat fich indegnà, e pervi ch’el vaiva eir difficultats finanzialas ha’l vendü ils drets ch’el vaiva in Val a l’imperatur d’Austria. Quist ha pajà la somma da 21'857 guldiners. L’agir arbitrar da l’ovais-ch ha chaschunà grondas agitaziuns in Grischun. Las Trais Lias han pretais cha l’Austria restituischa la Val Müstair. Davo lungas e düras trattativas esa reuschi als diplomats grischuns da stipular ün contrat da recumpra. Cun pajar 21'000 guldiners es la Val Müstair tuornada dal 1762 darcheu pro la Republica grischuna. L’acta da libertà es gnüda segnada da l’imperatura Maria Theresia.

 

la Val Müstair sco lö da battaglia per truppas estras

Il plaschair d’esser finalmaing liber ed independent nun ha dürà tant lönch. Dal 1799 – dürant il temp da la guerra da coaliziun – sun rivadas armadas estras in Val Müstair. Il prüm sun gnüts il Austriacs, davo ils Frances e s’han cumbattüts crudelmaing a Müstair, a Tuer ed eir giò’l Vnuost. Il plü da tuot ha pati darcheu üna jada la populaziun civila. Ils sudats esters han plündrajà, demoli chasas e prövis ed han sforzà als abitants da prestar lavur gratuita. Ils dons materials sun stats enorms, e las consequenzas da l’invasiun da las truppas estras han dürà amo lönch. Causa misergia, fomina e dischoccupaziun sun plüssas famiglias emigradas in terras lontanas.

 

finalmaing Svizzers

Cun l’invasiun dals Frances in Svizra ed in Grischun es i a fin il stadi liber da las Trais Lias. Las terras suditas in Vuclina sun idas persas per adüna, il chantun Rezia es dvantà üna part da l’Elvezia ed ha survgni finalmaing dal 1803, sün intervenziun da Napoleun, üna nouva constituziun sco chantun da la Confederaziun svizra. Mo id ha dovrà amo blera blera lavur constructiva per fuormar ün stadi confuorm als nouvs princips e drets derasats in tuot l’Europa tras la Revoluziun francesa. Eir in noss contuorns haja dat aderents ed adversaris da quistas tendenzas modernas. Mo cun buna vöglia ed üna buna purziun d’optimissem han ils Jauers adüna darcheu chattà la via vers l’avegnir sainza schnejar las valuors culturalas iertadas dals perdavants.

Recapitulond quist cuort excurs ill’istorgia da la Val Müstair, as poja constatar chi ha dat vairamaing duos fats chi han influenzà essenzialmaing il svilup da quista vallada alpina. Quai es stat:

          1. 1. La pusiziun geografica da la Val tanter Tirol-Engiadina e Tirol-Vuclina-Lombardia.
          2. Las colliaziuns da trafic han portà d’üna vart svilup economic e cun quai eir bainstar a la populaziun. Da tschella vart sun rivadas eir truppas estras sur ils pass ed han chaschunà bler displaschair, povertà e misergia.
          3. 2. Ils conflicts e cumbats in dumondas da la cretta.
          4. Il fat cha la Val Müstair es statta dürant blers tschientiners üna part da l’ovais-chia da Cuoira e suot influenza da la clostra da Müstair ha influenzà il möd da viver e da pensar dal pövel. La refuorma e la cuntrarefuorma han separà la populaziun in duos parts. La discordia confessiunala es suvent ida a finir in mal ed ha chaschunà invilgia, malscuidanza ed intoleranza.

Vis l’istorgia illa retrospectiva pudaina dar radschun al proverbi rumantsch chi disch: „Cun litigiar nu’s soula saimper guadagnar“.

Claudio Gustin, archivar, Sta. Maria